25 Temmuz 1992'de Fırat üzerinde Atatürk Barajı resmen açıldı: sekiz türbin, toplam 2.400 MW.1 Aynı yıllarda, Türkiye'nin gece ışığı ilk kez bütün ülke ölçeğinde ve her yıl, uzaydan kaydediliyordu. Bu bölüm, o otuz yılın hem elektrik hem de uydu hikâyesi.
1992–2013Askerî bir uydu, sivil bir arşiv
İlk küresel gece ışığı serisi, aslında bulutları gece de görmek için tasarlanmış ABD askerî hava uydularından (DMSP) geldi. 1992–2013 arasının yıllık kompozitleri, kentlerin büyümesini izleyen ilk uzun seriydi. Ama ölçüm kabaydı: değerler 0–63 arasında kaba bir sayıydı, kent merkezleri bu tavana vurup "doyuyordu" ve uydular birbirine kalibre değildi.2 Bu yüzden bu atlas DMSP'yi ana haritaya katmıyor; iki seriyi uyumlaştırma çalışmaları ise sürüyor.2
2011'de fırlatılan Suomi NPP uydusundaki VIIRS algılayıcısı oyunu değiştirdi: gerçek parlaklığı (radyans) ölçüyor, kent merkezlerinde doymuyor ve yaklaşık 460 metrelik ayrıntı veriyor. Earth Observation Group'un 2012'den bu yana yayımladığı yıllık kompozitler bu atlasın temelidir.3
On üç yıl, iki geceSürükleyin: solda 2012–13, sağda 2024–25
2012–132024–25
Atlasın verisi: iki yıllık ortalamalar, aynı renk ölçeği. Perdeyi sürükleyerek iki dönemi karşılaştırın.
2013 → 2025Işık, elektrikten hızlı büyüdü
Atlasın kalibre verisine göre Türkiye'nin toplam gece ışığı 2013'ten 2025'e 2,26 katına çıktı; ışık görülen alan 39.748 km²'den 104.808 km²'ye genişledi.4 Aynı dönemde elektrik üretimi yaklaşık yüzde 42 arttı: 2013'te 240,2, 2024'te 341,8 milyar kWh.56
Bu fark çelişki değil. Uydu elektriğin kendisini değil, gece dışarıya, yukarıya kaçan ışığı görür: sokak ve yol aydınlatması, sanayi ve liman sahaları, seralar, kırsala yayılan yerleşimler. Elektriğin büyük kısmı ise evlerin, fabrikaların içinde, uydunun göremediği yerde tüketilir. Yıllar arasındaki bazı sıçramalar uydu ürünündeki değişikliklerden de kaynaklanabilir; atlas bunları kalibrasyon çarpanlarıyla dengeler.4
Gece ışığı ve elektrik üretimi2013 = 100
Gece ışığı: atlasın kalibre toplamı (2013 = 100). Elektrik üretimi: TEİAŞ verisi; 2019–2023 için tutarlı bir kaynak bulunamadığından çizgi boş bırakılmıştır.
1993–2001Piyasa dönemi
TEK, TEAŞ (üretim ve iletim) ve TEDAŞ (dağıtım) olarak ikiye ayrıldı.7
4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu ile Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) kuruldu; TEAŞ, EÜAŞ, TEİAŞ ve TETAŞ'a bölündü.7
Kurulu güç yıl sonunda 115.353 MW'a ulaştı; 1970'in elli katından fazla.6
1950 → 2024Elektriğin kaynağı değişti
1950'de elektriğin neredeyse tamamı termik santrallerden geliyordu. 2013'te üretimin yüzde 43,8'i doğal gazdandı.5 2024'te ise kömür yüzde 35,2 ile ilk sırada; onu hidroelektrik (21,5), doğal gaz (18,9), rüzgâr (10,5) ve güneş (7,5) izliyor.6 Rüzgâr ve güneş, on yıl önce yok denecek kadar azken bugün her beş kilovatsaatten birine yaklaşıyor.
Elektrik üretiminin kaynaklara göre payı%
1950 ve 1960: Karabulut (TEK verileri), yalnızca termik/hidroelektrik ayrımı. 2013: Kayar vd. (Enerji Bakanlığı verisi). 2024: DSİ.
Yıllık elektrik üretimi, 1925–2024Milyon kWh · logaritmik eksen
1925–1990: Karabulut (TEK). 2010, 2013, 2018: Kayar vd. (TEİAŞ). 2024: TEİAŞ. 1990–2010 arası boşluk: tutarlı bir kaynak bulunamadı.
Li, X., Zhou, Y., Zhao, M., Zhao, X. (2020). A harmonized global nighttime light dataset 1992–2018. Scientific Data, 7, 168. doi:10.1038/s41597-020-0510-y
Elvidge, C. D. vd. (2021). Annual Time Series of Global VIIRS Nighttime Lights Derived from Monthly Averages: 2012 to 2019. Remote Sensing, 13(5), 922. doi:10.3390/rs13050922
Gece Atlası hesaplaması: Earth Observation Group, VIIRS yıllık gece ışığı (VNL) kompozitleri, CC BY 4.0, atlasın kalibrasyon çarpanlarıyla; Türkiye maskesi. Yöntem: pipeline/scripts/yazi_verisi.py. Veri: isik-serisi.json
Kayar, E., İl, N., Carlak, H. F. (2020). Türkiye Elektrik Enerjisi Görünümü ve Yenilenebilir Enerjinin Global Ölçekte Mevcut Konumu. Akdeniz Üniversitesi; TEİAŞ verileriyle 2010–2018 kurulu güç ve üretim, 2013 kaynak dağılımı. DergiPark
DSİ (2025). 2024 yılında enerjimizin %21,5'i HES'lerden (2024 üretim dağılımı). dsi.gov.tr; 2024 üretimi (341,8 milyar kWh) ve yıl sonu kurulu gücü (115.353 MW), TEİAŞ verisi: EElektrik, Enerji Günlüğü
Türkiye'de elektriğin tarihi. Vikipedi (Ekim 2026'da erişildi): ilk 154 kV hattı (1952), TEK (1970), 3096 sayılı kanun (1984), TEAŞ–TEDAŞ (1993), 4628 sayılı kanun ve EPDK (2001). Vikipedi
Karabulut, Y. Türkiye'de Elektrik Enerjisi Üretimi. Ankara Üniversitesi Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, Sayı 3. Kurulu güç ve üretim tabloları (1925–1990): TEK, Türkiye Elektrik İstatistikleri Özeti 1991. PDF