Türkiye'de Işığın Tarihi · Bölüm 3 / 6 · 1950–1970

Barajlar ve şebeke

İlk 154 kV hattı, DSİ ve 1950'lerin barajları: dağınık kent santrallerinden ulusal şebekeye.

Yazan: Koray ÖnerOkuma: ~9 dk11 Ekim 2026

1950'de Türkiye'nin elektriğinin yüzde 96'sı termik santrallerden geliyordu; hidroelektriğin payı yüzde dördü bulmuyordu.¹ On yıl sonra bu pay üçte bire yaklaştı. Bu bölüm o on yılın ve ardından gelen 1960'ların hikâyesi: barajlar, ilk iletim hatları ve ulusal şebekenin doğuşu.

1952İlk hat

Ulusal elektrik sisteminin başlangıcı sayılan ilk 154 kilovoltluk iletim hattı 1952'de Zonguldak kömür havzasından İstanbul'a elektrik taşımaya başladı.² Artık bir kentin ışığı, yüzlerce kilometre ötedeki bir santralden gelebiliyordu. Kaynaklar hattın başlangıç noktasını Çatalağzı ya da Ereğli olarak farklı veriyor; aşağıdaki haritada güzergâh şematiktir.

18 Aralık 1953DSİ

6200 sayılı kanunla Devlet Su İşleri kuruldu.¹ Akarsular artık yalnızca sulama ya da taşkın sorunu değil, aynı zamanda bir enerji kaynağı olarak planlanıyordu.

1948–1960: büyük santraller ve ilk iletim hattı, harita üzerinde

1948 · Çatalağzı

Zonguldak kömürüyle çalışan Çatalağzı Termik Santrali, dönemin en büyük üretim merkeziydi.¹

1952 · 154 kV

Kömür havzasından İstanbul'a ilk 154 kV hattı: ulusal şebekenin ilk halkası.²

1956 · Üç büyük santral

Seyhan (8 Nisan, 54 MW) ve Sarıyar (2 Aralık, 80 MW) barajları ile Tunçbilek Termik Santrali (60 MW) aynı yıl devreye girdi; Silahtarağa'nın gücü 130 MW'a çıkarıldı.¹

1957–1958 · Kemer, Hazar, Soma

Kemer (48 MW) ve Hazar (6 MW) hidroelektrik santralleri ile Soma'nın 40 MW'lık termik kapasitesi eklendi.¹

1960 · Hirfanlı, Demirköprü, Tortum, Kovada

Kızılırmak'ta Hirfanlı, Gediz'de Demirköprü, Tortum ve Kovada santralleri on yılı kapattı. 1960'ta kurulu güç 1.272 MW'a ulaştı; bunun 412 MW'ı hidroelektrikti.¹³

1950 → 1960Suyun payı

On yılda üretim 3,6 katına çıktı: 789,5 milyon kWh'den 2.815,1 milyon kWh'ye. Asıl değişim kaynaktaydı. 1960'ta üretilen her üç kilovatsaatten biri sudan geliyordu.¹³

Elektrik üretiminin kaynaklara göre payıTermik ve hidroelektrik, %

Kaynak: Karabulut, TEK verileri (1925–1990). 1950: 759,4 / 30,1 milyon kWh; 1960: 1.818,7 / 1.001,4 milyon kWh.

1960'ta 67 il merkezinde, 341 ilçe merkezinde ve 50 bucakta elektrik vardı. Elektrikli köy sayısı ilk kez yüzleri aştı: 207. Ama Türkiye'de 35 binden fazla köy vardı.¹⁴

Elektriği olan yerleşimler1950 → 1960

62il merkezi

198ilçe merkezi

28bucak merkezi

12köy

Kaynak: Yurtoğlu (2018), DİE verileri.

1960'larKöyler hâlâ karanlık

Köy elektrifikasyonu 1960'larda çok yavaş ilerledi. 1964'te elektriği olan köy ve belde sayısı 250'ydi: binde yedi. 1969'da bile oran yüzde 4,5'ti.⁴ Kentlerdeki büyüme ise sürüyordu: 1970'te kurulu güç 2.234,9 MW'a, yıllık üretim 8.623 milyon kWh'ye ulaştı; 1923'ün yaklaşık 190 katı.³

Yıllık elektrik üretimi, 1925–1970Milyon kWh · logaritmik eksen

Logaritmik eksende düz bir çizgi, sabit oranlı büyüme demektir. Kaynak: Karabulut, TEK, Türkiye Elektrik İstatistikleri Özeti 1991.

Fırat'ta ise ülkenin o güne kadarki en büyük enerji yapısı yükseliyordu: Keban. Bir sonraki bölüm, Keban'ın açıldığı ve köylerin nihayet aydınlandığı yirmi yılı anlatıyor.

Kaynaklar

Yurtoğlu, N. (2018). Cumhuriyet Türkiyesinde Elektrik Enerjisi Üretimi ve Enerji Politikaları (1923–1960). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 34(98). Kanun numaraları, santral tarihleri ve elektrikli yerleşim sayıları (DİE). AAM Dergisi
Türkiye'de elektriğin tarihi. Vikipedi (Ekim 2026'da erişildi): ilk 154 kV hattı (1952), TEK (1970), 3096 sayılı kanun (1984), TEAŞ–TEDAŞ (1993), 4628 sayılı kanun ve EPDK (2001). Vikipedi
Karabulut, Y. Türkiye'de Elektrik Enerjisi Üretimi. Ankara Üniversitesi Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, Sayı 3. Kurulu güç ve üretim tabloları (1925–1990): TEK, Türkiye Elektrik İstatistikleri Özeti 1991. PDF
TEDAŞ (2025). 2024 Yılı Faaliyet Raporu, Tablo 4: Köy Elektrifikasyonunun Yıllar İtibariyle Gelişimi (1964–2023). PDF
Santral konumları yaklaşıktır; gece ışığı görüntüsü: EOG VIIRS VNL, CC BY 4.0; ülke silueti: geoBoundaries (CC BY-SA 2.0).